Collectieve intelligentie

Het concept van collectieve intelligentie – het vermogen van een groep om gezamenlijk problemen op te lossen of beslissingen te nemen die de individuele capaciteiten overstijgen – is niet nieuw. We zien het in actie in succesvolle teams, innovatieve organisaties en zelfs in de complexe samenwerking binnen een bijenkorf. Bijen tonen een meesterlijke vorm van collectieve besluitvorming bij het lokaliseren van de beste voedselbronnen. Door middel van hun beroemde "kwispeldans" communiceren individuele bijen de locatie en kwaliteit van een bron, waardoor de hele kolonie efficiënt haar middelen kan inzetten. De groep als geheel presteert hierdoor significant beter dan een individuele, zoekende bij.

De menselijke paradox: collectieve intelligentie én maladaptief kuddegedrag

Net als bijen bezitten mensen ook het potentieel voor collectieve intelligentie. Denk aan succesvolle brainstormsessies, multidisciplinaire projectteams die baanbrekende innovaties realiseren, of de kracht van een goed georganiseerde community. Echter, in tegenstelling tot de ogenschijnlijk feilloze samenwerking in een bijenkolonie, kennen wij mensen een keerzijde: maladaptief kuddegedrag.

Dit fenomeen treedt op wanneer groepen, gedreven door de menselijke neiging om elkaar te imiteren zonder kritisch na te denken, ineffectieve of zelfs schadelijke ideeën en gedragingen gaan volgen. We zien het in de vorm van irrationele hypes, het blindelings volgen van de meest populaire optie zonder de onderliggende waarde te overwegen, of het vasthouden aan inefficiënte processen simpelweg omdat "iedereen het zo doet". Dit "kopiëren zonder context" kan leiden tot suboptimale beslissingen en het missen van betere alternatieven.

Het gokkast experiment: een blik op menselijke besluitvorming onder sociale invloed

Om de dynamiek tussen collectieve intelligentie en maladaptief kuddegedrag beter te begrijpen, voerde dr. Wataru Toyokawa een interessant experiment uit met online gokkasten. Deelnemers speelden een eenvoudig spel waarbij ze herhaaldelijk moesten kiezen uit drie virtuele gokkasten. Eén van deze kasten had een hogere uitbetalingskans, maar de spelers wisten dit in het begin niet. Wat het experiment bijzonder maakte, was dat de deelnemers in realtime konden zien welke gokkasten andere spelers kozen. Vervolgens konden ze ervoor kiezen om de keuzes van anderen te kopiëren of hun eigen intuïtie en ervaring te volgen.

Het bleek dat naarmate de taak uitdagender werd (bijvoorbeeld een kleiner verschil in uitbetalingskans tussen de kasten) en de groepsgrootte toenam, de neiging tot conformiteit en het kopiëren van anderen significant steeg. Dit leidde er vaak toe dat de meest populaire gokkast – niet per se de winnende – steeds populairder werd, simpelweg omdat mensen de meerderheid volgden. Zelfs als individuele spelers in het begin misschien een betere strategie hadden ontdekt, werden ze vaak meegesleurd door de "kudde".

Echter, er was ook een lichtpuntje. Het experiment toonde aan dat wanneer de conformiteitsdruk laag was (bijvoorbeeld in kleinere groepen of bij een eenvoudigere taak), mensen beter in staat waren om onafhankelijk te denken en over te schakelen naar een betere optie als deze zich aandiende. Er waren altijd individuen die bereid waren om minder populaire opties te verkennen, en die uiteindelijk de meest winstgevende strategie konden ontdekken.

Wat doen wij met deze informatie?

De inzichten uit het bijenonderzoek en het gokkast experiment bieden waardevolle handvatten voor het ontwerpen van effectievere leerervaringen:

• Integreer elementen van exploratie en ontdekking: Serious games zijn bij uitstek geschikt om spelers aan te moedigen verschillende strategieën te verkennen en de consequenties van hun keuzes te ervaren. Door "trial-and-error" te belonen en inzichtelijke feedback te geven, kunnen spelers leren om voorbij de meest voor de hand liggende (en potentieel suboptimale) oplossingen te kijken.
• Overweeg groepsdynamiek: Wees je bewust van de invloed van groepsgrootte en de complexiteit van de taak op de neiging tot conformiteit. In grotere groepen of bij complexe problemen kan het nuttig zijn om de groep op te splitsen in kleinere subgroepen om onafhankelijk denken te bevorderen, zoals ook het bijenonderzoek suggereert.
• Creëer veilige experimenteerruimtes: Bied leerders en spelers een veilige omgeving om te experimenteren, fouten te maken en van die fouten te leren, zonder de angst voor sociale afkeuring. Dit vermindert de druk om te conformeren aan de eerste de beste (of meest populaire) oplossing.
• Ontwerp feedbackmechanismen die inzicht geven: Net als de kwispeldans de kwaliteit van een voedselbron communiceert, zijn duidelijke en objectieve feedbackmechanismen essentieel in leer- en game-omgevingen. Dit helpt individuen en teams om de effectiviteit van hun keuzes te evalueren en bij te sturen, los van de populariteit van die keuzes.

Samen bouwen aan lerende organisaties die echt "samen slimmer" zijn!

Bij The Experience Office geloven we sterk in de kracht van collectieve intelligentie, mits deze op een gezonde en kritische manier wordt ingezet. We ontwerpen serious games en ervaringen die organisaties helpen om de valkuilen van maladaptief kuddegedrag te omzeilen en de potentie van "zwermintelligentie" aan te wenden. Door leerervaringen te creëren die onafhankelijk denken stimuleren, diverse perspectieven waarderen en constructieve samenwerking faciliteren, helpen we organisaties om echt "samen slimmer" te worden.

Voorbeelden van projecten waar dit in is toegepast zijn:

Overwegingen over sociaal leren zijn in alle projecten aanwezig, maar in deze projecten zien we dit principe het meest terug:

• GGD - Geleerde lessen van de pandemie
• OM - intervisie en reflectiespel
• Broadcast bargaining
• FNV leiderschapsprogramma
• Universiteit Leiden - perceptie parade
• BDR Global value week

Bronnen:

• Toyokawa, W., Whalen, A. en Laland, K.N., 2019. Social learning strategies regulate the wisdom and madness of interactive crowds. Nature Human Behaviour 
• Toyokawa, W., 2019. What smart bees can teach humans about collective intelligence. The Conversationhttps://theconversation.com/what-smart-bees-can-teach-humans-about-collective-intelligence-110656 
• Colvin, G., 2016. Humans are underrated: What high achievers know that brilliant machines never will. Penguin.